Ik sta even stil bij twee artikelen in de Volkskrant over vrijheid. Vorige week verscheen er een interview met hoogleraar staatsrecht Ingrid Leijten over de essentie van vrijheid. Deze week was er een interview van Sterre Lindhout met historicus Timothy Snyder over zijn nieuwe boek Over Vrijheid. Ik ga kort in op de kern van beide artikelen.
Leijten refereert aan een basisuitspraak van mijn favoriete filosoof Hannah Arendt. Wat de mens uniek maakt, zegt zij, is het vermogen tot handelen in de publieke ruimte door te spreken of te schrijven. Dat geeft zin aan het bestaan. Vrijheid gaat om andere perspectieven te ontmoeten en ermee in debat te gaan in de publieke ruimte. Pas wanneer je met andere opvattingen aan dezelfde tafel wordt geconfronteerd, wordt je eigen bijdrage zichtbaar, word je zelf als mens zichtbaar en mag je bestaan. Dan is een juiste belangenafweging mogelijk, dus niet door tegenstellingen te versterken en te creëren. En er dus ook niet door ervan uit te gaan dat de meerderheid het voor het zeggen heeft.
Snyder gebruikt in zijn boek de definitie van negatieve en positieve vrijheid van de filosoof Isaiah Berlin. Negatieve vrijheid verwijst naar vrijheid van inmenging. Het gaat over de afwezigheid van externe beperkingen of dwang van andere mensen of de overheid. Het gaat over vrij zijn. Dit concept houdt in dat een persoon vrij is zolang er geen anderen zijn die zijn keuzes beperken. Negatieve vrijheid stelt: “Ik ben vrij als niemand me tegenhoudt in mijn handelen.”
Positieve vrijheid draait om vrijheid tot zelfbepaling. Dit concept gaat over de mogelijkheid om je eigen leven en doelen te sturen, je potentieel te ontwikkelen en zelf te bepalen wat goed voor je is. Positieve vrijheid stelt: “Ik ben vrij als ik in staat ben om mijn eigen keuzes te maken en mezelf te realiseren.” Bij het uitgangspunt van negatieve vrijheid hoort zo min mogelijk overheid; bij positieve vrijheid reguleert de overheid ieders vrijheid.
Beide stukken maken iets bij me los. Positieve vrijheid is een groot goed en dat mogen we niet zomaar laten wegglippen in de hoop dat het vanzelf goedkomt. Ik neem me voor op zoek te gaan naar een plek in de publieke ruimte waarin ik mijn aandeel kan leveren om het juiste gesprek te voeren.
Met een hartelijke groet, Joost