Ik sta even stil bij het NOS-bericht over het feit dat er in de wereld in 2024 een verschuiving plaatsvindt van democratische naar autocratische staatsvormen. Deze kop bleef even bij me hangen en mijn gedachten gingen terug naar een recente aflevering van de podcastserie Philosophize This!, die inging op allerlei voor- en nadelen van staatsvormen..
In 380 v. Chr. schreef Plato een van zijn meest invloedrijke werken De Staat (Politeia). Hij beschrijft daarin allerlei vormen die een staat kan aannemen. Hij typeert een democratie als een vorm waarbij het volk de macht heeft. Vrijheid en gelijkheid de belangrijkste idealen zijn en iedereen kan deelnemen aan het bestuur, ongeacht competentie.
Daarmee stelt hij vast dat een democratie per definitie een veelheid aan meningen en een gebrek aan eenheid creëert. Plato voorspelt dat als door gebrek aan wijsheid bij de leiders een democratie in verval raakt er uiteindelijk een tirannie zal ontstaan waarin een enkele heerser de macht grijpt door het volk te manipuleren op basis van angst. De tiran regeert op basis van eigenbelang en machtshonger.
De bijpassende analyse van Peter Giessen in de Volkskrant geeft ook nog een andere ontwikkeling weer. Hij geeft aan dat Trump en Musk een politieke benadering kiezen waarin rijkdom en de belangen van de superrijken (de “plutocraten”) gecombineerd worden met populistische retoriek. Pluto-populisme ontstaat wanneer extreem rijke individuen of groepen populistische strategieën gebruiken om macht te consolideren, vaak door zich als “tegenstander van het systeem” of als de “redder van de gewone man” te presenteren. Giessen geeft aan dat Trump stemmen heeft gekregen door de cultuurstrijd rondom migratie en identiteit te gebruiken en daarmee burgers tegen hun eigen economische belang te laten stemmen.
De vraag is of de voorspelling van Plato gaat uitkomen. Of dat de bestaande reguleringsprincipes (zoals een vrije pers, een goed functionerende rechtspraak en onafhankelijke (internationale) instituten) sterk genoeg zijn om het evenwicht te behouden of te herstellen.
Het zet me aan het denken dat deze kennis al eeuwen voor het oprapen ligt.
N.B.: Als ik naar ons eigen land kijk, vond ik eigenlijk ons “oude” democratische model met een aan een politieke partij verbonden Minister President en hier en daar wat vakministers nog zo gek niet!
Met een hartelijke groet,
Joost